امام خمینی(ره) در سخنرانی تاریخی خود در قم، به تصویب لایحه کاپیتولاسیون اعتراض کردند. این قانون به مستشاران نظامی آمریکا و افرادی که مشمول آن بودند، مصونیت قضایی ویژه‌ای در ایران می‌داد. امام خمینی(ره) این مصوبه را مغایر با عزت و استقلال ملت ایران دانستند و با افشای ابعاد آن، جامعه را نسبت به پیامدهای نفوذ آمریکا در کشور آگاه کردند. رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز این موضع‌گیری را مطالبه یک حق ملی توصیف کرده‌اند.
لایحه کاپیتولاسیون یکی از محورهای مهم اعتراض امام خمینی(ره) به حکومت پهلوی در سال ۱۳۴۳ بود. بر اساس این مصوبه، گروه‌هایی از اتباع و مستشاران آمریکایی از امتیازهای قضایی ویژه‌ای برخوردار می‌شدند. این امتیازها از نظر امام خمینی(ره) با حاکمیت ملی و جایگاه ملت ایران سازگار نبود.
در چهارم آبان ۱۳۴۳، امام خمینی(ره) در جمع طلاب و مردم قم، به این موضوع پرداختند و ابعاد سیاسی و حقوقی آن را مورد انتقاد قرار دادند. این سخنرانی فراتر از اعتراض به یک مصوبه، تلاشی برای آگاه‌سازی مردم درباره پیامدهای وابستگی حکومت پهلوی به آمریکا بود. رهبر شهید انقلاب اسلامی، اعتراض امام خمینی(ره) به کاپیتولاسیون را «مطالبه یک حق ملی» دانسته‌اند.
ایشان ایستادگی امام خمینی(ره) در برابر این مصوبه را تلاشی برای رساندن صدای مردم ایران به گوش همگان توصیف کرده‌اند. این برداشت، بر جایگاه آگاهی عمومی در مبارزات امام خمینی(ره) تأکید دارد. مبارزاتی که در آن، افشای تصمیم‌های حکومت پهلوی و آگاه کردن مردم از پیامدهای آن، نقشی اساسی داشت.
اعتراض امام خمینی(ره) به کاپیتولاسیون با واکنش حکومت پهلوی همراه شد و در سیزدهم آبان ۱۳۴۳، ایشان به ترکیه تبعید شدند. این رویداد به یکی از نقاط مهم تاریخ مبارزات پیش از انقلاب اسلامی تبدیل شد. رهبر شهید انقلاب اسلامی، در اشاره به شرایط آن روزهای امام خمینی(ره)، بر تنهایی ایشان در آغاز تبعید تأکید کرده‌اند.
در این روایت، پیوند میان ایستادگی امام خمینی(ره)، اعتماد ایشان به مردم و گسترش تدریجی مشارکت عمومی در مبارزه با حکومت پهلوی برجسته شده است. این ابعاد تاریخی، نشان‌دهنده عزم و اراده رهبر شهید در پیگیری آرمان‌های ملت ایران است.
